Dlaczego relaks nie jest luksusem
Odpoczynek traktujemy często jak nagrodę po pracy. Badania nad oddechem, naturą i medytacją pokazują, że to podstawowa potrzeba zdrowego umysłu i ciała.
W wielu kulturach odpoczynek wydaje się czymś, na co trzeba zasłużyć. Najpierw praca, maile, obowiązki; potem, jeśli zostanie czas, wytchnienie. Często czasu nie zostaje. Tymczasem nauka o stresie opowiada inną historię: relaks nie jest nagrodą za produktywne życie. Jest częścią tego, co umożliwia życie zdrowe.
Dwa tryby układu nerwowego
Nasz autonomiczny układ nerwowy działa trochę jak samochód z pedałem gazu i hamulcem. Gaz, często nazywany układem walki lub ucieczki, przygotowuje nas do działania: serce przyspiesza, oddech staje się szybszy, mięśnie się napinają, uwaga się zawęża. Hamulec, czasem nazywany układem odpoczynku i trawienia, robi coś przeciwnego: serce zwalnia, trawienie wraca do pracy, ciało się regeneruje.
Oba są zdrowe. Kłopot zaczyna się, gdy gaz jest wciśnięty przez długi czas, a z hamulca korzystamy rzadko. Wiele osób żyje dziś w ten sposób, przechodząc od jednego wymagania do kolejnego, nigdy w pełni się nie zatrzymując. Z czasem ciało wiecznie gotowe do działania męczy się, źle śpi i trudniej mu poczuć spokój, nawet gdy nic złego się nie dzieje.
Reakcja relaksacyjna
W latach siedemdziesiątych kardiolog z Harvardu Herbert Benson opisał coś, co nazwał reakcją relaksacyjną: stan głębokiego odpoczynku będący fizycznym przeciwieństwem reakcji stresowej. Odkrył, że można ją wywołać świadomie prostymi praktykami, takimi jak ciche siedzenie, powtarzanie słowa lub frazy i łagodne wracanie do niej uwagą, ilekroć umysł zacznie błądzić. Tętno i oddech zwalniały, a ludzie mówili, że czują się spokojniejsi.
O wadze jego pracy decydowała prostota. Reakcja relaksacyjna nie jest zarezerwowana dla mnichów czy ekspertów. To wbudowana zdolność każdego ludzkiego ciała, czekająca na wykorzystanie.
Oddech jako drzwi
Oddychanie to jedna z niewielu części układu nerwowego, na które możemy wpływać bezpośrednio. Kiedy odczuwamy lęk, zwykle oddychamy szybko i płytko, wysoko w klatce piersiowej. Gdy zwalniamy oddech, zwłaszcza wydech, ciało odbiera to jako sygnał, że jest bezpiecznie.
Systematyczny przegląd z 2018 roku, kierowany przez Andreę Zaccaro, objął badania nad wolnym oddychaniem, czyli mniej niż dziesięcioma oddechami na minutę. Wykazał, że wolny oddech wiązał się z większą zmiennością rytmu serca, wskaźnikiem elastycznego, dobrze regulowanego układu nerwowego, oraz ze zmianami aktywności mózgu powiązanymi z relaksacją. Późniejsze badania wskazują, że około sześciu oddechów na minutę to tempo, przy którym te efekty bywają najsilniejsze.
Nie musisz liczyć dokładnie. Delikatny wdech nosem przez około cztery sekundy i wydech przez około sześć, przez kilka minut, wystarczy wielu osobom, by poczuć różnicę.
Medytacja: pomocna, ale nie magiczna
Medytację często przedstawia się jako lekarstwo na wszystko. Dowody są skromniejsze i w pewnym sensie bardziej budujące. Duża metaanaliza opublikowana w JAMA Internal Medicine w 2014 roku, kierowana przez Madhava Goyala, objęła 47 badań z udziałem ponad 3500 uczestników. Wykazała, że programy medytacji uważności prowadziły do niewielkiej lub umiarkowanej poprawy w zakresie lęku, depresji i bólu.
„Niewielka lub umiarkowana" to uczciwe określenie. Oznacza, że medytacja nie jest cudem, ale jest realną, mierzalną pomocą, w niektórych badaniach porównywalną z innymi uznanymi metodami. I tak jak w przypadku ćwiczeń fizycznych, jej korzyści rosną wraz z praktyką.
Cicha medycyna natury
Czas spędzony wśród natury również wydaje się pomagać. W badaniu prawie 20 000 osób w Anglii Mathew White i współpracownicy odkryli, że ludzie spędzający co najmniej 120 minut tygodniowo w miejscach naturalnych, takich jak parki, lasy czy wybrzeże, częściej zgłaszali dobre zdrowie i wysoki poziom dobrostanu niż ci, którzy w ogóle nie bywali na łonie natury. Nie wydawało się mieć znaczenia, czy te dwie godziny składały się na jeden długi spacer, czy na kilka krótszych wizyt.
Badanie pokazuje związek, a nie dowód przyczynowości, ale zgadza się z tym, co czuje wiele osób: łąka, las czy morze potrafią sprawić, że nasze zmartwienia wydają się mniejsze. Nawet obrazy i dźwięki natury mogą pomagać niektórym poczuć się spokojniej, co jest jednym z powodów, dla których Still Meadow używa prawdziwych nagrań ptaków, wiatru, wody i deszczu.
Odpoczynek jako praktyka, a nie nagroda
Jeśli relaks jest podstawową potrzebą, zasługuje na miejsce w ciągu dnia, a nie tylko w resztkach czasu. Kilka pomysłów:
- Małe pauzy. Trzy wolne oddechy, zanim otworzysz laptopa, po spotkaniu, przed snem.
- Codzienny spacer. Najlepiej w zielonym miejscu, przynajmniej częściowo bez słuchawek.
- Wieczorne granice. Godzina przed snem bez wiadomości i służbowych powiadomień.
- Miejsce, do którego się wraca. Krzesło, kącik w ogrodzie albo cyfrowa przestrzeń, jak Still Meadow, gdzie ciało uczy się: tutaj mogę odpuścić.
Relaks to nie lenistwo. To sposób, w jaki ciało się regeneruje, umysł porządkuje dzień, a my znajdujemy energię, by troszczyć się o innych. Nie musisz na niego zasłużyć. Wystarczy, że sobie na niego pozwolisz.
Źródła
- Benson, H. (1975). The Relaxation Response. William Morrow.
- Zaccaro, A., Piarulli, A., Laurino, M., et al. (2018). How breath-control can change your life: A systematic review on psycho-physiological correlates of slow breathing. Frontiers in Human Neuroscience, 12, 353. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30245619/
- Goyal, M., Singh, S., Sibinga, E. M. S., et al. (2014). Meditation programs for psychological stress and well-being: A systematic review and meta-analysis. JAMA Internal Medicine, 174(3), 357–368. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24395196/
- White, M. P., Alcock, I., Grellier, J., et al. (2019). Spending at least 120 minutes a week in nature is associated with good health and wellbeing. Scientific Reports, 9, 7730.